Ücretsiz Avukat Nasıl Talep Edilir?

Önce iki kelimeyi ayıralım: müdafi ve vekil

Ceza işlerinde avukatın adı, kimin yanında durduğuna göre değişir:

• Müdafi — yalnızca şüpheli veya sanık sıfatındaki kişinin avukatıdır. Yani suçlanan tarafın.
• Vekil — mağdur veya müşteki (şikâyetçi) sıfatındaki kişinin avukatıdır. Yani suçtan zarar gören tarafın.

Bu ayrım önemli, çünkü ikisinin görevlendirilme koşulları farklıdır. Aşağıda ayrı ayrı anlatıyoruz.

Hangi durumdaysanız hangi yol?

Durumunuz	Gideceğiniz yol
Gözaltındasınız, ifadeye çağrıldınız, sanıksınız	CMK müdafi — talep yeterli, mali durum sorulmaz
Ceza davasında mağdur veya şikâyetçisiniz	CMK vekili — belirli suçlarda talep üzerine, bazı hâllerde kendiliğinden
Boşanma, tazminat, alacak gibi bir hukuk davanız var	Baro adli yardımı — mali durum incelenir

1. Şüpheli veya sanıksanız: CMK müdafi

Bu en kolay yoldur. Mali durumunuza bakılmaz, hiçbir belge istenmez.

Nasıl talep edilir: Duruşmada veya ifade alınırken sözlü olarak “avukat istiyorum” demeniz yeterlidir; talebiniz tutanağa geçirilir. Bu anların dışında talebinizi dilekçeyle iletirsiniz. Talep baroya bildirilir; baro, nöbetçi listesinden bir avukat görevlendirir. Avukatın ücretini devlet öder.

İfade alınmadan önce isteyin. Müdafi gelmeden ifade vermek zorunda değilsiniz. Avukatınız gelene kadar beklemeyi talep edebilirsiniz.

Talep her zaman otomatik kabul edilmez. Aşağıdaki zorunlu hâller dışında, barodan müdafi görevlendirilmesi talebini hâkim değerlendirir ve reddedebilir. Uygulamada bu tür talepler genellikle kabul edilir.

Bazı hâllerde talebiniz olmasa bile zorunludur. Kanun şu durumlarda müdafi görevlendirilmesini zorunlu kılar:

• Şüpheli veya sanık 18 yaşından küçükse
• Kendisini savunamayacak derecede malul ise
• Sağır veya dilsiz ise
• Suçun cezasının alt sınırı beş yıldan fazla hapis ise

Bu hâllerde “avukat istemiyorum” deseniz de mahkeme müdafi atar.

2. Mağdur veya şikâyetçiyseniz: CMK vekili

Suçtan zarar gören taraf da baro tarafından avukat (vekil) görevlendirilmesini isteyebilir — ancak müdafiden farklı olarak bu hak her suçta yoktur.

Talep üzerine vekil görevlendirilen suçlar (vekiliniz yoksa isteyebilirsiniz):

• Cinsel saldırı suçu
• Çocukların cinsel istismarı suçu
• Israrlı takip suçu
• Kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçları
• Cezasının alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren diğer suçlar

İstem aranmaksızın (kendiliğinden) vekil görevlendirilen hâller — mağdur şu durumdaysa ve vekili yoksa suç türüne bakılmaz:

• 18 yaşından küçükse
• Sağır veya dilsizse
• Meramını (derdini) ifade edemeyecek derecede malul ise

Talep, müdafide olduğu gibi duruşma veya ifade sırasında sözlü, diğer hâllerde dilekçeyle yapılır. Mali durum incelemesi yoktur.

3. Hukuk davalarında: baro adli yardımı

Boşanma, tazminat, alacak, iş davası gibi hukuk davalarında ücretsiz avukat, bulunduğunuz ilin barosundaki Adli Yardım Bürosundan istenir.

Nereye gidilir: Baro binasındaki adli yardım bürosu. Çoğu baroda ön başvuru internetten de yapılabilir; ancak evrak teslimi için genellikle bizzat gitmek gerekir.

Hangi belgeler istenir: Ceza işlerinden farklı olarak burada mali durum incelenir. Baroya göre değişmekle birlikte genellikle:

• Kimlik fotokopisi
• Muhtardan alınan fakirlik (ihtiyaç) belgesi
• Gelir durumunu gösteren belgeler (SGK kaydı, maaş bordrosu veya kaydının olmadığına dair yazı)
• Tapu ve araç kaydı sorgusu (üzerinize mal varlığı olup olmadığı)
• Varsa dava ile ilgili evraklar

Kimler yararlanabilir: Davasını takip edecek maddi imkândan yoksun olanlar. Baro, başvurunuzu inceleyip haklı olup olmadığınıza da bakar; tamamen dayanaksız bir talep için avukat görevlendirilmeyebilir.

4. Mahkemeden adli yardım talebi

Baro adli yardımından ayrı, bir yol daha var: mahkemeden adli yardım isteme.

Bu talep avukat ücreti kadar harç ve yargılama giderlerini de kapsar. Kabul edilirse dava harçlarından ve gider avansından geçici olarak muaf tutulursunuz.

Nasıl yapılır: Dava dilekçenizle birlikte veya yargılama sırasında ayrı bir dilekçeyle mahkemeye başvurursunuz. Dilekçeye mali durumunuzu gösteren belgeleri eklemeniz gerekir.

Not: Bu muafiyet geçicidir. Davayı kazanır ve maddi durumunuz düzelirse, ertelenmiş harçlar sonradan tahsil edilebilir.

Dava sonunda vekâlet ücreti kime yüklenir?

Az bilinen ama önemli bir ayrıntı: baro tarafından görevlendirilen avukatın ücretini devlet öder, ancak dava sonunda mahkeme ayrıca bir vekâlet ücretine hükmeder ve bu, haksız çıkan tarafa yüklenir:

• Sanık ceza alırsa, mahkemece vekil görevlendirilen mağdur/katılan lehine sanıktan vekâlet ücreti alınmasına hükmedilir.
• Sanık beraat ederse, müdafiyle temsil edilen sanık lehine vekâlet ücretine hükmedilir; bu ücret Hazine’den karşılanır.

Yani ücretsiz avukatla temsil edilmek, dava sonunda karşı tarafa vekâlet ücreti yüklenmesini engellemez.

Sık sorulanlar

Avukatı ben seçebilir miyim? Hayır. Görevlendirme baro tarafından, nöbet sırasına göre yapılır.

Görevlendirilen avukata ayrıca para öder miyim? Hayır. Ücreti devlet veya baro öder; sizinle avukat arasında ücret sözleşmesi de yapılmaz. Sizden ücret talep edilmesi hâlinde baroya bildirebilirsiniz.

Avukatımdan memnun değilim, değiştirebilir miyim? Görevlendirmeyi yapan baroya gerekçeli bir dilekçeyle başvurabilirsiniz.

Karakolda “avukat istemiyorum” dedim, sonradan isteyebilir miyim? Evet. Soruşturmanın ve yargılamanın her aşamasında müdafi talep edebilirsiniz.